NEDERLAND
Kunnen
mensen zonder papieren terecht in publieke huisvestingsvoorzieningen of in een
particulier opvangcentrum dat publieke
financiering ontvangt?
Sinds
de invoering van de Koppelingswet worden sociale huisvestingsdiensten in feite
ontzegd aan mensen zonder papieren. Gemeenten beslissen echter vaak
opvangfaciliteiten aan te bieden voor bepaalde groepen mensen zonder papieren
(Dublin-claimanten, mensen die een hernieuwde aanvraag indienen).
Kan een huisbaas op legale wijze
een appartement verhuren aan iemand zonder papieren?
Geen
informatie voorzien.
De
Koppelingswet, die van kracht werd op 1 juli 1998, ontzegt mensen zonder
papieren het recht op ziektekostenverzekeringen. De wet koppelt dit recht, samen
met alle andere aanspraken op collectief gefinancierde voorzieningen, aan de
verblijfsstatus.
Het
heeft een aantal jaren geduurd voor deze wet aangenomen werd, vooral omwille van
het verzet van mensenrechtenorganisaties en organisaties van geneesheren (zoals
de koninklijke beroepsorganisatie van de Nederlandse artsen). Al deze
organisaties beseften dat het ontzeggen van het recht op verzekeringen aan
mensen zonder papieren problemen zou veroorzaken bij het verkrijgen van toegang
tot gezondheidszorg. Bovendien is er een kritische herziening geweest van de
eerste versie van de wet in het licht van de kinder- en vrouwenrechten.
Hebben mensen
zonder papieren toegang tot de openbare gezondheidszorg of bestaat er een
bijzondere gezondheidsdienst enkel voor mensen zonder papieren?
De Koppelingswet wijzigde
Artikel 8b van de Nederlandse Vreemdelingenwet. De nieuwe versie van dit artikel
zegt dat mensen zonder papieren enkel recht hebben op collectief gefinancierde
voorzieningen wanneer er sprake is van ‘dringende medische zorg’ of ter
preventie van risico’s voor de volksgezondheid. Voorwaarde voor de
implementatie van de wet was dat dringende medische zorg beschikbaar zou blijven
en dat de kosten ervan niet doorgerekend zouden worden naar de verstrekkers.
Ten gevolge van hevige
tegenstand heeft de verantwoordelijke minister de definitie van ‘dringende
medische zorg’ gewijzigd en meermaals gesteld dat elke arts de plicht heeft om
gelijk wie hulp te verschaffen, ongeacht maatschappelijke positie, ras, geloof,
enz. In plaats van het woord ‘dringend’ wordt de term ‘noodzakelijk’
gebruikt.
De officiële omschrijving van
‘dringende medische zorg’ is als volgt:
Sinds de
aanname van de wet zijn er onder artsen, maar vooral bij de financiële diensten
van ziekenhuizen, heel wat misverstanden geweest rond de betekenis van
‘dringende medische zorg’. Mensenrechtenorganisaties zoals de Johannes Wier
Stichting zien het als hun taak om het personeel van gezondheidsdiensten te
informeren over de precieze betekenis van de term.
Twee
maatregelen werden genomen om te verzekeren dat de kosten van gezondheidszorg
niet op de schouders van de verstrekkers zouden vallen. De eerste maatregel
betreft het kostelijkste gedeelte van het gezondheidszorgsysteem, met name
hospitalisatie. Ziekenhuizen beschikken over een speciale afschrijving voor
onbetaalde rekeningen (‘dubieuze debiteuren’). Sinds het van kracht zijn van
de Koppelingswet wordt het bedrag van het budget voor dubieuze debiteuren elk
jaar opnieuw bepaald; tevoren gebeurde dit op driejaarlijkse basis. Opgemerkt
moet worden dat de kosten van een hospitalisatie van mensen zonder papieren door
middel van deze ‘dubieuze debiteuren’-regeling in feite betaald worden uit
collectief gefinancierde middelen.
De tweede
maatregel is het Koppelingsfonds, opgericht voor ‘eerstelijnszorg’ (zoals
artsen, verloskundigen, apothekers). Dit Fonds, dat 5 miljoen euro bevat, dient
niet om de rekeningen van patiënten te betalen, maar eerder om de artsen te
vergoeden voor een verlies aan inkomsten. De 5 miljoen euro van het Fonds zijn
voornamelijk de besparingen uit de andere onderdelen van de wet. De besparingen
op sociale zekerheid, kindergeld enz werden geschat op 5 miljoen euro. Dit was
een budgettair neutrale oplossing, niet gebaseerd op een schatting van de noden.
Het Fonds is
nu twee jaar in werking. Aanvankelijk vreesden NGO’s dat de 5 miljoen euro
niet zouden volstaan, maar nu blijkt dat zelfs deze 5 miljoen niet ten volle
gebruikt worden. Het probleem is dat het erg moeilijk is om een aanvraag te
laten goedkeuren door het Fonds. Allereerst zijn er verschillende cumulatieve
voorwaarden waaraan voldaan moet worden. De gezondheidszorgverstrekker moet
bewijzen dat de persoon werkelijk geen papieren heeft, dat er voor de kosten
niet op een andere manier vergoeding kan geëist worden, dat de verstrekte zorg
dringend was en dat de financiële last voor de verstrekker ‘excessief’ was.
Verder kunnen individuele artsen onbetaalde rekeningen van hun patiënten niet
aangeven. Geld aanvragen bij het Fonds moet gezien worden als subsidies
aanvragen. Aanvragen moeten gedaan worden door een instituut in het kader van
een regionale samenwerking [1][2]. Het geld dat aangevraagd wordt moet een
schatting zijn van de kosten van het komende jaar, gebaseerd op de kosten
tijdens het jaar ervoor. In de praktijk constateerden NGO’s dat GGD’s (Gemeentelijke
Gezondheidsdiensten) bereid waren om toegang tot gezondheidszorg te organiseren.
Vrijwilligersorganisaties
(zoals de Johannes Wier Stichting en vele andere) hebben veel werk verricht om
de moeilijkheden bij het bekomen van dit geld duidelijk te maken. Als gevolg
hiervan zijn enkele wijzigingen aangebracht. De procedure om financiële
aanvragen te doen bij het Fonds wordt makkelijker en de criteria die door het
bestuur van het Fonds gehanteerd worden, worden losser. Er is een tendens in de
richting van een normaler claimsysteem.
Het
systeem in Nederland vereist dat elke wet na 3, 4 of 5 jaar geëvalueerd wordt.
Daarom heeft de regering enkele onderzoeken laten uitvoeren met betrekking tot
de toegankelijkheid van medische zorg voor mensen zonder papieren. Gebaseerd op
de resultaten van deze onderzoeken kan het volgende gezegd worden.
HUISARTSEN
Wat
betreft de toegankelijkheid van huisartsen werd het laatste onderzoek pas zeer
recent gevoerd (NIVEL, 2000). Huisartsen, vroedvrouwen en eerstehulpafdelingen
van ziekenhuizen werden geïnterviewd om een overzicht te krijgen van deze
toegankelijkheid. De conclusie van dit onderzoek luidde dat huisartsen in het
algemeen gemakkelijk toegankelijk zijn. Wel werd opgemerkt dat in bepaalde regio’s in grote steden met een concentratie aan vreemdelingen (meer
dan 10%) een beperkt percentage van de huisartsen (5%) zeer regelmatig mensen
zonder papieren op consultatie hebben. Vaak zijn er enkele huisartsen die de
reputatie hebben diensten te verlenen aan mensen zonder papieren; het aandeel
onverzekerde patiënten in hun praktijk kan dientengevolge zeer hoog zijn (NIVEL,
2000:38).
Vermits het de individuele
zorgverstrekker is die beslist een patiënt al dan niet te behandelen, kunnen
patiënten zelf op geen enkele manier protesteren of klacht indienen bij enige
instantie met betrekking tot het niet ontvangen van hulp. Mensen zonder papieren
worden meer en meer afhankelijk van de enkele personen die bereid en in staat
zijn deze diensten te leveren, zelfs al zijn er geen juridische of financiële
obstakels.
In deze context moet vermeld
worden dat het De Witte Jas Gezondheidscentrum in Amsterdam, dat medische zorg
verleende aan mensen zonder papieren, aankondigde te zullen sluiten. Eén van de
redenen die zij hiervoor gaven, was dat zij vonden dat het tijd werd dat
huisartsen de verantwoordelijkheid voor het behandelen van onverzekerde personen
overnamen. Door een punt te zetten achter zijn diensten hoopt het
Gezondheidscentrum leden van het medische beroep te dwingen zorg te verlenen aan
clandestiene immigranten en onverzekerde personen (MNS, maart 2001).
ZIEKENHUIZEN
In de praktijk is toegang tot
ziekenhuizen vrij moeilijk. Het kan gebeuren dat de financiële adviseur van het
ziekenhuis een interview heeft met de persoon zonder papieren zodra hij toekomt
om tot een overeenkomst te komen met betrekking tot de rekeningen. Als zij niet
tot een overeenkomst kunnen komen en er is geen sprake van een levensbedreigende
situatie, zal het ziekenhuis niet helpen. Bepaalde ziekenhuizen aanvaarden
betaling via afbetalingen achteraf. Sommige ziekenhuizen blijven rekeningen
opsturen, maar vorderen deze nooit echt op; het kan echter gebeuren dat verdere
behandeling geweigerd wordt aan een persoon die eerdere rekeningen niet betaalde.
Volgens het hierboven
geciteerde onderzoek is 20% van alle verwijzingen naar een ziekenhuis niet
succesvol. Drie redenen worden hiervoor aangegeven: de patiënt weigert naar een
ziekenhuis te gaan, de huisarts beslist de patiënt zelf te behandelen omwille
van zijn onverzekerde status, of het ziekenhuis vraagt een financiële garantie.
Deze feiten bewijzen dat voldoende kennis van het bestaan van ‘dubieuze
debiteuren’ nog steeds ontbreekt. Het is nog steeds noodzakelijk dat de arts
die de verwijzing doet, de financiële directeurs van de ziekenhuizen opbelt om
hen te informeren over het bestaan van dit systeem.
In zijn uitgebreide studie
omtrent het leven van mensen zonder papieren in Rotterdam stelt prof. Engbersen
vast dat de weg waarlangs een persoon een ziekenhuis binnenkomt, cruciaal is (Engbersen
en Burgers, 1999). Als de patiënt binnenkomt via een polikliniek, kan hulp
geweigerd worden. Wanneer de persoon binnenkomt via spoed, wordt altijd hulp
geboden. Engbersen merkt verder op dat toegang tot ziekenhuizen problematischer
is dan toegang tot huisartsen vermits de spanning tussen medisch-ethische en
financieel-administratieve aspecten groter is wanneer deze niet (zoals voor een
huisarts) verenigd zijn in één persoon.
Hebben
gezondheidszorgdeskundigen de plicht een persoon zonder papieren te melden bij
de autoriteiten? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom niet?
Geen informatie voorzien.
3.
Recht op
eerlijke arbeidsomstandigheden
Bepaalt de nationale
arbeidswet dat een werkgever verplicht is iemand zonder papieren te betalen voor
volbracht werk, zelfs als de werknemer geen wettelijke verblijfs- of
werkvergunning heeft?
Geen informatie voorzien.
Als een persoon zonder
papieren een ongeval heeft op de werkvloer, kan hij/zij dan schadevergoeding
ontvangen van de sociale zekerheid (via een ongevallenverzekering) om de kosten
van de behandeling of toegediende zorg te dekken?
Geen informatie voorzien.
Kan
een persoon zonder papieren een rechtszaak aanspannen tegen een werkgever
omwille van niet-uitbetaalde lonen?
Geen informatie voorzien.
4.
Recht om zich te
organiseren
Hebben
mensen zonder papieren het recht om zich te organiseren?
Geen
informatie voorzien.
Kan
iemand zonder papieren lid zijn van een vakbond?
Ja.
5.
Recht
op onderwijs en vorming
Kunnen
minderjarigen zonder papieren (onder de leeftijd van 18 jaar) zich inschrijven
in scholen?
Ja,
onderwijs is toegankelijk voor kinderen tot 18 jaar. Niettemin zijn vele ouders
op hun hoede om hun kinderen naar school te sturen, omdat ze zouden kunnen
opgespoord worden via hun kinderen. Er zijn gevallen geweest waar scholen
afkerig stonden tegenover het inschrijven van kinderen zonder papieren of zelfs
weigerden dit te doen.
Zijn scholen verplicht de
aanwezigheid van kinderen/adolescenten zonder papieren te melden aan de
autoriteiten?
Hoewel de Koppelingswet
bepaalt dat alle informatie met betrekking tot mensen zonder papieren gekoppeld
wordt om hen uit te sluiten van overheidsvoorzieningen, zijn de scholen niet
verplicht mensen zonder papieren te melden.
Ontvangen scholen enige
financiering voor deze kinderen/adolescenten?
Ja.
Hebben volwassenen zonder
papieren (ouder dan 18 jaar) recht op onderwijs en vorming?
Neen, niet in scholen of
universiteiten van de overheid. Een uitzondering kan toegestaan worden wanneer
de persoon in kwestie de cursus gestart is vóór het bereiken van de leeftijd
van 18 jaar. Er zijn enkele andere uitzonderingsgevallen, zoals asielzoekers die
een opleiding aan de universiteit gestart zijn vóór hun asielaanvraag
afgewezen werd en zij daardoor illegaal werden, waar het mogelijk is minstens
een deel van de studies alsnog te voltooien.
Wel zijn er NGO’s en andere
organisaties die cursussen aanbieden (taalcursussen etc).
Voor meer informatie omtrent
de rechten van kinderen zonder papieren in Nederland:
Andere relevante websites voor
Nederland:
6.
Recht
op een minimum leefloon
Hebben mensen zonder papieren
recht op bijstandsuitkeringen van de overheid?
Mensen die sociale uitkeringen
ontvingen vóór de introductie van de Koppelingswet en wiens procedure nog
steeds in behandeling is, ontvangen uitkeringen ofwel van de sociale dienst
ofwel van een speciaal fonds gecreëerd door lokale overheidsbesturen. In alle
andere gevallen echter kunnen mensen zonder papieren geen uitkeringen ontvangen.
Kan een persoon zonder
papieren wettelijk trouwen of wettelijk samenwonen?
Ja, maar als iemand zonder
papieren op legale wijze in Nederland wil wonen met zijn/haar echtgeno(o)t(e) of
partner en een aanvraag wil indienen voor een verblijfsvergunning, moet hij/zij
terugkeren naar zijn/haar land van oorsprong en een M.V.V. aanvragen (toelating
voor tijdelijk verblijf) bij de Nederlandse ambassade. Enkel met deze M.V.V. kan
hij/zij een verblijfsvergunning aanvragen bij de vreemdelingenpolitie. Bovendien
zullen zij vragen om een geldig paspoort (minimum 1 jaar) en de partner zal een
arbeidscontract moeten hebben (minstens geldig voor 1 jaar). Deze vereisten
maken het erg moeilijk of gewoon onmogelijk voor ex-asielzoekers om te trouwen.
Is het wettig om een persoon
zonder papieren het land uit te zetten zonder zijn/haar echtgeno(o)t(e) of
kind(eren)?
Als de familie tesamen het
land binnengekomen is, kunnen zij niet afzonderlijk uitgezet worden. Als zij
echter afzonderlijk binnengekomen zijn en één van de leden is een
Dublin-claimant (dit is iemand waarvan het asielverzoek volgens de Nederlandse
regering in een ander land behandeld moet worden), kunnen en zullen zij
gescheiden worden (er zijn zeer weinig uitzonderingen op deze regel).
8.
Recht op morele en fysieke integriteit
Zijn er regels en
reglementeringen die het recht op integriteit van mensen zonder papieren in dit
land ondersteunen?
Nee, en zelfs vandaag de dag
is er discussie over het invoeren van een tandheelkundig of DNA-onderzoek bij
asielzoekers om hun leeftijd te bepalen (minderjarigen) of om de familiale
relatie te bepalen in het geval van een vraag om gezinshereniging.
Is dit land veroordeeld
geweest wegens het niet respecteren van internationale overeenkomsten met
betrekking tot de bescherming van de persoonlijke integriteit van mensen zonder
papieren?
Geen informatie voorzien.
Zijn
gesloten asielcentra toegankelijk
voor niet-gouvernementele organisaties?
In vele centra zijn enkel
Vluchtelingenwerk-verenigingen toegelaten. Een bezoeker kan enkel binnen op
vraag van de asielzoeker.
9.
Recht op juridische bijstand
Hebben mensen zonder papieren
op elk moment recht op kosteloze rechtsbijstand van een jurist of advocaat?
Door de overheid gefinancierde
rechtsbijstand is toegankelijk voor mensen zonder papieren.
Kunnen mensen zonder papieren
kosteloos hun rechten verdedigen voor een rechtbank of hoger gerechtshof?
Ja, als de zaak gerelateerd is
aan hun verblijfsstatus.
Boeken
en rapporten
Ontkend
bestaan, Missionair Centrum (Landelijk Dienstencentrum SOW kerken, Nederland),
June 2001. De
video ‘Ontkend bestaan’ vertelt de verhalen van dakloze migranten in
Nederland. De video belicht voorbeelden van de vele verenigingen en initiatieven
die begaan zijn met de benarde situatie van deze migranten. Een lokale
bestuursvertegenwoordiger wordt geïnterviewd over de dilemma’s waarmee lokale
besturen geconfronteerd worden ten gevolge van het restrictieve nationale beleid.
De
video is bedoeld voor gebruik in groepen, met name om in kerken en in de brede
gemeenschap een discussie te houden over het asielbeleid. De tape duurt 20
minuten en kost 35 euro. De tape wordt vergezeld van een brochure met
achtergrondinformatie. De video en de brochure kunnen besteld worden bij:
Missionair Centrum, Putgraaf 3, 6411 GT Heerlen, +31 45 571 19 80, miscentr@cuci.nl